برای اطلاعات بیشتر به کتاب اصول ایمنی آزمایشگاه که توسط کمیته ایمنی زیستی دانشکده پزشکی نوشته شده است مراجعه کنید.
جمهوری اسلامی ایران
دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی
معاونت پژوهشی و فناوری - دانشکده پزشکی
شیوهنامه جامع ایمنی، حفاظت و شرح وظایف کاربران آزمایشگاه
(ویژه دانشجویان، دستیاران و همکاران پژوهشی)
مقدمه: آزمایشگاه در صورت رعایت دقیق اصول حفاظتی، محیطی امن و پویا برای پژوهش است. طبق قوانین مصوب، هر فرد نسبت به حفظ سلامت خود و سایر همکاران مسئول بوده و آگاهی از این دستورالعمل و امضای آن الزامی است. قصور در اجرای این بندها به هیچ عنوان پذیرفته نخواهد بود.
بخش اول: پوشش حفاظتی و اقدامات اولیه در جراحتها
- ۱. روپوش کار: حضور در محیط آزمایشگاه تحت هر شرایطی منوط به استفاده از روپوش سفید، تمیز و دکمهبسته است.
- ۲. پروتکل مواجهه با جراحتهای فیزیکی (بریدگی، اسکار یا نیدلاستیک):
- در صورت خونریزی اندک، اجازه دهید جریان خون برای مدتی کوتاه برقرار شود تا آلودگی خارج گردد.
- موضع آسیبدیده را فوراً با آب و صابون مایع به شستشو دهید.
- محل زخم را با الکل ۷۰٪ یا بتادین ضدعفونی نمایید و به مسئول آزمایشگاه گزارش دهید.
- ۳. دستکش حفاظتی: هنگام کار با مواد خورنده، اسیدها، بازها، نانوذرات یا موادی که جذب پوستی دارند، استفاده از دستکش الزامی است.
- ۴. ماسک و تهویه: به منظور جلوگیری از استنشاق گازها، بخارات سمی و گرد و غبارهای شیمیایی، استفاده از ماسک استاندارد (مخصوصاً هنگام کار با مایعات فرار زیر هود) الزامی است.
بخش دوم: مقررات عمومی و آمادگی اورژانسی
- ۵. ممنوعیت خوردن و آشامیدن: ورود هرگونه خوراکی، آشامیدنی، سیگار یا جویدن آدامس به دلیل خطر بالای مسمومیت ثانویه با مواد سمی و فرار، مطلقاً ممنوع است.
- ۶. پدافند غیرعامل و تجهیزات ایمنی: هر کاربر موظف است در اولین ورود به آزمایشگاه، موقعیت دقیق کپسول آتشنشانی، جعبه کمکهای اولیه، دوش و چشمشوی اضطراری و شیرهای اصلی و فرعی گاز را شناسایی کرده و روش کار با آنها را فراگیرد.
بخش سوم: دستورالعمل کار با تجهیزات و دستگاههای حساس
- ۷. کاربری دستگاهها و ابزار دقیق:
- از دست زدن به دستگاههایی که آموزش دیداری یا مجوز کار با آنها را ندارید، خودداری نموده و از مسئول آزمایشگاه راهنمایی بخواهید. در صورت ایجاد خرابی به دلیل کاربری غیرمشخص، شخص کاربر مسئول خواهد بود.
- جابهجایی و تغییر مکان هرگونه دستگاه بدون هماهنگی مکتوب با مسئول آزمایشگاه ممنوع است.
- در پایان هر روز، آمار شیشهآلات شکسته شده را در دفتر ثبت خسارت آزمایشگاه یادداشت نمایید.
- هرگونه نقص فنی یا رفتار غیرعادی دستگاهها (بهویژه دستگاههای الکترونیکی و سنجش دقیق) را فوراً گزارش کنید.
- با دست خیس به هیچعنوان به کلیدها و تجهیزات برقی دست نزنید. در صورت بروز سانحه الکتریکی، اولویت با قطع فیوز یا کشیدن سیم برق از پریز (در صورت امکان) است.
- از حمل همزمان چندین ظرف شیشهای یا حاوی محلول با یک دست خودداری کنید.
- پس از اتمام کار، کلیه دستگاهها (چراغ گاز، هود، ترازو، سانتریفیوژ، الایزاریدر و ...) را خاموش کنید.
بخش چهارم: مدیریت مواد شیمیایی و کنترل تداخلات
- ۸. رفتارشناسی مواد و ایمنی شیمیایی:
- اصل اولیه آزمایشگاه: «هر ماده شیمیایی سمی است، مگر آنکه خلاف آن رسماً ثابت شود.» از بو کردن مستقیم، چشیدن یا تماس پوستی با مواد و بخارات آنها جداً خودداری کنید.
- مواد را دقیقاً به اندازه نیاز بردارید. هرگز ماده برداشتهشده و دستخورده را به ظرف اصلی بازنگردانید. میزان مصرف روزانه را در دفتر ثبت مواد وارد کنید.
- در صورت ریختن اسید یا مواد خورنده روی زمین، فوراً مسئول آزمایشگاه را مطلع کرده و پس از هماهنگی، محل را با آب فراوان شستشو و خنثیسازی کنید.
- در طول آزمایش، مراقبت دائم از محلولها برعهده شماست؛ به حریم کاری همکار روبرو یا مجاور خود توجه داشته باشید.
- ممنوعیت پیپت دهانی: مکش مواد شیمیایی و اسیدها با دهان مطلقاً ممنوع است؛ الزاماً از پوآر استفاده کنید. همچنین وارد کردن پیپت آلوده به ظرف اصلی اسید غلیظ ممنوع است.
- ظروف مستقر در یخچال، بنماری یا زیر هود باید دارای برچسب مشخصات (نام ماده، تاریخ، نام کاربر) باشند.
- هنگام برداشتن مایعات از شیشههای برچسبدار، ظرف را به سمت مخالف برچسب کج کنید تا ریزش قطرات، نوشتههای روی آن را مخدوش نکند.
- پیش از ترکیب مواد، برچسبها و علائم هشداردهنده (Lables & Hazards) را بخوانید تا از تداخلات انفجاری یا گرمازا جلوگیری شود.
بخش پنجم: تفکیک و دفع اصولی پسماندها (Waste Management)
- ۹. پروتکل مدیریت پسماند:
- پسماندهای عفونی و شیمیایی خطرناک: الزاماً در سطلهای زرد رنگ مخصوص یا کیسههای زباله مقاوم زرد رنگ دفع شوند.
- پسماندهای تیز و برنده (Sharps): کلیه سوزنها، تیغ بیستوری و شیشههای شکسته (آلوده یا غیرآلوده) باید در ظروف ایمن (Safety Box) جمعآوری شوند. پس از پر شدن دوسوم حجم ظرف، درب آن پلمب و دفع بهداشتی شود.
- پسماندهای عادی: زبالههای غیرآلوده و سلولوزی مانند پسماندهای خانگی در سطلهای آبی رنگ با کیسه مشکی دفع شوند.
- تذکر جدی:از ریختن چوب کبریت، دستمال کاغذی و اجسام صلب در داخل ظرفشویی آزمایشگاه به دلیل ایجاد گرفتگی شدیداً خودداری کنید.
تکالیف پایانی و خروج از آزمایشگاه
هر کاربر در پایان ساعت کاری موظف است اقدامات زیر را به ترتیب اجرا کند:
۱. نظافت کامل میز کار (میز باید کاملاً Clean و ضدعفونی شود).
۲. اطمینان از بستهبودن شیرهای اصلی و فرعی گاز و آب.
۳. بستن پنجرهها، خاموش کردن سیستمهای روشنایی و تهویه غیرضروری.
۴. پاکسازی سینک ظرفشویی از هرگونه خردهشیشه یا زباله آزمایشگاهی.
فرم تعهدنامه کاربر آزمایشگاه
اینجانب ............................................. دانشجوی/همکار پژوهشی مقطع ............................. رشته ............................. به شماره ملی ............................. متعهد میشوم که مفاد این شیوهنامه را به طور کامل مطالعه نموده و در تمام دوران حضور خود در این مرکز تحقیقاتی/آزمایشگاهی، ملزم به رعایت دقیق شرح وظایف فوق و اصول ایمنی باشم.
تایید و امضای دانشجو / کاربر: ............................. تاریخ: .............................
تایید مسئول آزمایشگاه / مدیر گروه: ............................. تاریخ: .............................
